سگ از نخستین جانورانی است که به دست بشر اهلی شده است و همواره دوستان و ملازمان خوبی برای انسان ها بوده اند. نقاشی هایی که در غارهای انسان های نخستین کشف شده حاکی از این موضوع است که این دوستی حداقل سابقه ای 16 هزار ساله دارد. سگ در صحنه ها و وضعیت های مختلف در هنر صخره ای ایران در چهار حوزه فرهنگی (شمال، غرب، جنوب و شرق) نقش شده است. با توجه به دیرینگی، تنوع و پراکنش این نقوش در سنگ نگاره های مناطق مختلف در ایران، هدف از این پژوهش، مطالعه نقش مایه سگ و بررسی نژاد واقعی این حیوان در هنر صخره ای استان لرستان است. سوال اصلی پژوهش این است: ریخت شناسی و نژاد نقش مایه سگ در رنگین نگاره های استان لرستان چگونه است؟ سگ در رنگین نگاره های استان لرستان در کدام صحنه ها و موضوعات تصویر شده است؟ نقش مایه سگ در رنگین نگاره های استان لرستان با چه سنگ نگاره هایی در ایران قابل مقایسه است؟ روش پژوهش حاضر، کیفی و به صورت توصیفی-تحلیلی- تطبیقی است. شیوه گردآوری اطلاعات به صورت (کتابخانه ای) و میدانی است. جامعۀ آماری در این پژوهش رنگین نگاره های استان لرستان در سه منطقه (سنگ مهرداد و میرملاس در کوهدشت و تخت چان پلدختر) است.

سنگ نگاره، بازنمایشی تصویری از فرهنگ، اندیشه و برهم کنش های گوناگون انسانی-محیطی در عرصه ی زیست بوم است. این هنر از منظر تاریخی، از رایج ترین شیوه های بیان و انتقال پیام جوامع بوده که در قاب ها و دیوار پوش های سنگی-صخره ای بازتاب یافته و به مثابه رسانه، از پیش ازتاریخ تاکنون تولید و بازتولید می شدند. فراوانی و گوناگونی سنگ نگاره ها در اغلب مناطق فلات ایران بر تلاش بیشتر به منظور مطالعه آن ها تأکید دارد؛ بنابراین، شایسته توجه است زیرا اغلب سنگ نگاره ها، در زمان های گذشته و عموماً توسط افراد، گروه ها و در جوامع نانویسا تولید می شدند. با توجه به ایجاد سنگ نگاره ها در موقعیت های سنگی-صخره ای، استان اصفهان از مناطق ویژه در ارائه این نوع باز نمایش های هنری به شیوه رنگین نگاره است. از این منظر، تاکنون جایگاه اصفهان در مطالعات باستان شناسی هنر کمتر شناخته شده است؛ بنابراین سنگ نگاره های کوه دمبه در محدوده ی شهر اصفهان موردپژوهش قرار گرفت. ازآنجا که سن سنجی های دقیق در تعیین زمان ایجاد سنگ نگاره ها وجود ندارد؛ هدف این مقاله به بازشناسی و ادراک موضوعی نقشمایه ها و صحنه های روایی و تجزیه وتحلیل آزمایشگاهی رنگین نگاره های این مجموعه اختصاص یافته است. در راستای این اهداف، سؤالات پژوهش عبارت اند از: 1. رنگین نگاره های کوه دمبه اصفهان دربرگیرنده چه نوع نقوشی هستند؟ 2. شیوه و یا سبک ترسیم رنگین نگاره های کوه دمبه اصفهان چگونه است؟ 3. عناصر تشکیل­دهنده رنگدانه مورداستفاده در خلق نقوش رنگی کوه دمبه اصفهان کدم اند؟ 4. رنگین نگاره های کوه دمبه اصفهان در چه دوره­ای ایجادشده اند؟ 5. رنگین نگاره های کوه دمبه اصفهان با کدام مناطق ایران و چه نوع داده­های فرهنگی قابل مقایسه و بررسی هستند؟ این پژوهش به روش کیفی و کمی و مبتنی بر گردآوری اطلاعات به شیوه کار میدانی، آزمایشگاهی و اسنادی است. نتایج پژوهش، درمجموع چهل ویک نقشمایه شناسایی شد. آن ها به شیوه فیگوراتیو و شبح گونه در سبک های طبیعت گرایانه، واقع گرایانه و انتزاعی صحنه هایی از فعالیت های گوناگون معیشتی فردی و گروهی را نمایش می دهند. بر مبنای مطالعات آزمایشگاهی رنگ استفاده شده در ایجاد عناصر نقشی ترکیبی از اکسید آهن و کلسیت است. به نظر می رسد سنگ نگاره ها توسط فرد یا گروهی مشغول یا آشنا با راهبردهای معیشتی کوچ گری رمه داری، زراعت و صنایع دستی ایجادشده باشند.

بیان مسئله: سنگ نگاره یکی از رایج ترین شیوه های بیان و انتقال پیام در جوامع بوده که در پهنه سنگ های صخره ای بازتاب یافته است. در این میان استان لرستان و کوه های زاگرس، از مناطق ویژه ای است که این نوع رنگین نگاره ها در آن یافت شده است. در این پژوهش، به بررسی ساختار اجرایی و ریخت شناسی نقوش حیوانی رنگین نگاره های استان لرستان در دو شهرستان کوهدشت و پلدختر پرداخته شده است. اکنون سؤال این است، ساختار اجرایی، طراحی، ویژگی های بصری و موضوع نقوش حیوانی رنگین نگاره های استان لرستان چگونه است؟ هدف: بررسی ویژگی های بصری، ادراک موضوعی و صحنه های روایی نقوش حیوانی رنگین نگاره های استان لرستان هدف این پژوهش است. روش پژوهش: این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است و مبتنی بر گردآوری اطلاعات به شیوۀ میدانی، آزمایشگاهی و کتابخانه ای است. یافته ها: در مجموع شصت و سه نقشمایۀ حیوانی (اسب، بزکوهی، شتر، گوزن و سگ) شناسایی شد. سبک ترسیم نقش ها عمدتاً به صورت واقع گرایانه و بدون بسترسازی است و در برخی موارد (نقشمایه بز و سگ) سبک انتزاعی به کار برده شده است. نقوش فاقد حجم پردازی بوده و عمق نمایی و عدم رعایت تناسبات در برخی از نقوش قابل مشاهده است. نقوش با رنگ های قرمز، سیاه و نارنجی بر سطح سنگ، بدون سایه روشن ترسیم شده است. برمبنای مطالعات آزمایشگاهی رنگ استفاده شده در این سنگ نگاره ها، ترکیبی از اکسیدآهن II و III است. بررسی تطبیقی نشان داد نقوش از لحاظ ساختار مورد نظر شبیه سنگ نگاره های فلات ایران (زاگرس) است. در نهایت با بررسی نقوش حیوانی در استان لرستان می توان به اهمیت این جانوران در زندگی مردم ساکن این دیار و شناختی کلی از جریان زندگی ایشان نیز دست یافت.

نقوش صخره ای به شکل نقش کنده در بسیاری از نقاط ایران ازجمله در مناطق وسیعی از خراسان بزرگ وجود دارد، اما رنگین نگاره ها یا نقوشی که با رنگ ترسیم شده است، به دلیل آسیب پذیری در برابر عوامل جوی، فقط در شرایط خاصی ازجمله داخل غارها و اشکفت ها در چند منطقه از ایران حفظ شده است و قدیمی ترین مجموعه آن، در خراسان وجود دارد. در اغلب رنگین نگاره های کشف شده در ایران، ازجمله نقوش غارهای پیش از تاریخی کوهدشت لرستان و سایر مناطق ایران، موضوع اصلی نقوش، صحنه شکار است و بر اساس وجود نقش ابزارهایی چون تیر و کمان یا تفنگ و یا صحنه هایی مانند اسب و سوار در بین این نقوش معیار روشنی برای تاریخ گذاری نسبی این مجموعه ها وجود دارد. بیشتر رنگین نگاره های شناسایی شده در ایران به دلیل نمایش معیارهای مشخصی همچون موارد مذکور نمی تواند از هزاره های اول یا دوم پیش از میلاد قدیمی تر باشد و برخی از آن ها نیز به دلیل ویژگی های کاملا غیرمعمول نگاره شناختی، آشکارا جدید و مربوط به چند سده پیش یا حتی دهه های اخیر هستند. رنگین نگاره های متاخر، پیش از آنکه برخوردار از ارزش تاریخی باشند، از دیدگاه مردم شناختی و جامعه شناسی اهمیت دارند. در این پژوهش پس از مرور برجسته ترین رنگین نگاره های شناسایی شده در محدوده خراسان بزرگ و مناطق مجاور-از ازبکستان گرفته تا پامیر و آلتای در مغولستان-مجموعه رنگین نگاره های پناهگاه صخره ای تکه در حوالی بجنورد معرفی شده است. چنین به نظر می رسد که رنگین نگاره های تکه به دلایل فنی و نگاره شناختی، احتمالا قدیمی ترین مجموعه نقوش صخره ای شناسایی شده در خراسان بزرگ و ایران است و با توجه به موقعیت قرارگیری در نقاط کوهستانی، احتمالا به دست جمعیت های متحرک یا نیمه کوچرو ایجاد شده است.

سگ در صحنه­ها و وضعیت­های مختلف در هنر صخره­ای زاگرس میانی نقش شده ­است. هنر صخره­ای بازگوکنندۀ ذهنیت نیاکان ما درباره پدیده­های مختلف و نمایشی از شیوۀ زندگی­ آن­ها است. بنابراین با توجه به نقوش متنوع سگ، این جانور نیز از اهمیت بارزی در زندگی مردم گذشته برخودار بوده­ که در سنگ­­نگاره­ها و رنگین­نگاره های بیشتر محوطه­های زاگرس میانی نقش شده ­است. سؤالات اصلی پژوهش حاضر این است که بر پایۀ نقش سگ در هنر صخره­ای زاگرس میانی، این جانور در جوامع باستان، چه جایگاه و ارزشی داشته و اکثراً نقش سگ در کدام صحنه­ها و موضوعات تصویر شده ­است؟ داده­های این پژوهش با شیوه میدانی و کتابخانه­ای گردآوری شده و با روش توصیفی­_­تحلیلی مطالعه شده­اند. برآیند نشان می­دهد که سگ به صورت تک­نگاره، متقارن، گروهی، در مقابل گرگ، با جانوران دیگر، در کنار انسان، در صحنه­های شکار و مراسم آیینی نقش شده­ است و این نقوش علاوه بر اینکه ویژگی درند­ه­خویی سگ را نشان می­دهند، بیانگر این هستند که این جانور باعث بهبود شرایط زندگی انسان شده ­است. به گونه­ای که سگ با شرکت در شکار و حفاظت از دام، وضعیت معیشتی انسان را بهتر کرده و همواره در موقعیت­های مختلف یار انسان بوده و در برابر هر تهدیدی از صاحبش مراقبت می­کرده است، به صورتی که بعد از مرگ انسان نیز این وظایف ادامه داشته است.

رنگین نگاره های استان لرستان در شهرستان کوهدشت یکی از شاخص ترین و مهم ترین آثار فرهنگی، در زاگرس مرکزی است. نقاشی های این منطقه تاکنون از دید تجربی مورد بررسی فن شناسی قرار نگرفته اند. با توجه به کاربرد رنگ ها و اهمیت آن ها در هنر ایران، از این رنگ ها به میزان بسیار کم و با درنظرگرفتن اصل عدم آسیب دیداری، نمونه برداری شد. برای رسیدن به هدف پژوهش، از روش های آزمایشگاهی برای شناسایی بستررنگ، رنگ دانه ها استفاده شده است. در این تحقیق سه رنگدانه قرمز، سیاه و نارنجی با روش های پتروگرافی و FT-IR مورد بررسی قرار گرفته است. در روش پتروگرافی مقطع نازک و آنالیزهای دستگاهی با میکروسکوپ پلاریزان مدل James Swift، با هدف مشخص ساختن بستر و نوع سنگ و از دستگاه طیف سنج زیر قرمز تبدیل فوریه (FT-IR) برای شناسایی نوع رنگ دانه استفاده شد. بررسی های باستان سنجی صورت گرفته بر روی تکه های رنگی، نشان می دهد که نوع رنگ دانه های مصرفی برای ساخت نقوش تماما کانی بوده و هیچ نوع رنگدانه آلی یافت نشده است. تصاویر میکروسکوپی از مقاطع لایه رنگ نشان می دهد این رنگ دانه ها مستقیما بر روی صخره به کار رفته و در نتیجه فاقد بسترسازی بوده است. بنابراین رنگدانه های به کار رفته جهت ترسیم نقوش، ساختاری معدنی و ترکیبی از آهن هستند؛ جایی که رنگدانه سرخ طبیعی زمین بسته به کروموفورهای اکسیدآهن و حضور دیگر مواد معدنی می تواند تنالیته های رنگی نارنجی به سایه های قرمز و سیاه ایجاد کند که این پدیده را می توان در کم و زیاد کردن نوع اکسید آهن دانست. در نهایت با توجه به این که ساختار رنگ ها به صورت ترکیبات معدنی بوده است می توان اذعان داشت یکی از مهم ترین دلیل ماندگاری آن ها این ساختار است.

لرستان از استان های واقع در غرب ایران است که در منطقه طبیعی-فرهنگی زاگرس مرکزی قرار گرفته است. این استان به دلایل مختلف از جمله شرایط زیست محیطی و پتانسیل های بالای معیشتی، از دیرباز مورد توجه و اسکان جوامع بشری بوده است. یکی از بااهمیت ترین شواهد ردپای انسان در پهنه سرزمین لرستان نقوش صخره ای آن است. در جریان بررسی باستان شناسی شهرستان چگنی در سال 1395 به منظور ثبت آثار باستانی شهرستان چگنی، مجموعه ای نقاشی و نقش کنده صخره ای شناسایی شد. این نقوش بر روی دیواره یک پناهگاه صخره ای و صخره های پیرامون آن در ضلع شمالی روستای نرگسه از توابع شهرستان چگنی ایجاد شده اند. مجموعه مورد بحث، ترکیبی از رنگین نگاره ها و نگارکندها هستند که رنگین نگاره ها با دو رنگ قرمز (اخرایی) و سیاه ایجاد شده اند که از این نظر با نقاشی های صخره ای معرفی شده در غارهای میرملاس و هومیان در شهرستان کوهدشت و دوشه در شهرستان چگنی قابل مقایسه هستند. نگارکندها هم به دو شکل کنده شدن بر سطح صخره ها و ایجاد خطوط به صورت خراشیده ایجاد شده اند. موضوع اصلی این نقوش صحنه شکار حیوانات وحشی بومی منطقه همچون بز کوهی توسط انسان با سلاح گرز و احتمالاً نیزه با همراهی و کمک سگ است. انسان در این میان در دو حالت پیاده و سواره نقش شده است. با بررسی این مجموعه متنوع از نقوش صخره ای و تکیه بر اطلاعات مردم شناسی از مردم لرستان، نگارنده معتقد است به تصویر کشیدن صحنه شکار بز کوهی توسط انسان دلیلی بر اهمیت جانوران شکاری در سبد غذایی آنها و جایگاه اجتماعی برتر و اسطوره ای افراد و شکارچیانی است که دارای مهارت و توانایی در امر شکار هستند.

در نخستین دره در منطقه کوه های هومیان در شمال غربی کوهدشت لرستان، تخته سنگی معروف به سنگ مهرداد وجود دارد. قسمت زیر شکاف سنگ بیشتر از40 نقش رنگی به رنگ های قرمز روشن، قرمز-قهوه ای، سیاه و زرد دارا می باشد، که هر یک به سبکی متفاوت ترسیم شد ه است. این پژوهش با بررسی میدانی و کتابخانه ای با هدف بررسی این نقوش با شباهت هایی میان زندگی اجتماعی کوچ نشینان این منطقه در دوره بعد از عصرآهن انجام شده و بر پایه این فرضیه است که احتمالا نقوش خاص بر روی سنگ مهرداد که بیانگرحرکت تعدادی انسان و حیوان در کنار هم می باشد، و کوچ انسان ها در کنار هم را به نمایش گذاشته است. نتایج نشان می دهند که این نقوش، احتمالا در ارتباط با نحوه زندگی کوچ نشینی و حیوانات مرتبط با انسان ها، اسب، شتر، سگ و بز بر روی این سنگ نقش شده و با توجه به تاریخ اهلی سازی تمامی این حیوانات در کنار هم نمی تواند قدیمی تر از عصرآهن باشد. در این مقاله سعی شده است مستندنگاری و توصیف کاملی از نقوش و یافتن چرایی وجود آنها پرداخته شود تا بدین وسیله بتوان به مفهوم نگاری نقوش هومیان و شناسایی از چشم انداز گذشته پرداخت.